viernes, 11 de julio de 2008

Tempo de crise (limiar)

Estaba a falar coa miña nai da “crise” económica. Seguramente as amas de casa sexan as mellores tertulianas que poderiamos atopar para falar do tema. Parece que por crise se entende unha especie de acontecemento, de situación máis próxima á Apocalipse que ao terreal, e non ten por qué ser así. Comezo a estar farto do debate semántico encol da situación conxuntural da economía española: que se crise (cualificación empregada polo PP e os medios de comunicación, entre eles medios afíns ao entorno gobernamental como Cuatro, que presentan a situación dunha maneira case peor que, por exemplo, Antena 3), se desaceleración (en palabras iniciais do goberno e o seu Presidente), se “axuste duro, doloroso e prolongado” como di o Banco de España… Parece incríbel que se perda tanto tempo nunha cuestión case filolóxica, de palabras, de verbas, de a ver quen da máis e tenta ser máis sincero. E no entanto poucas solucións.

Solucións. É curioso. Qué doado é reivindicar o mercado libre cando todo vai ben, cando o crecemento económico permítelle sacar peito á clase política e manter contentos aos accionistas das grandes empresas a base de dividendos e crecementos dos beneficios a taxas de dous díxitos. Pero cando o ciclo económico muda (non esquezamos, un comportamento rutineiro e habitual na dinámica ordinaria do sistema capitalista), cando as cousas veñen mal dadas, rápido se mira para o goberno, rápido se procura a actuación política e o “sálvase quen poda”. Puro cinismo. Como escribiu Manuel Rivas nun texto recollido no seu moi recomendábel libro Muller no baño: “(…) o cinismo, sen dúbida, a grande ideoloxía do noso tempo”. Este é o sistema no que vivimos.

Cedo esquecen algúns que vivimos inmersos no chamado proceso de “globalización” (en terminoloxía anglosaxona, “mondialisation” no ámbito francófono), a actual fase do sistema capitalista, caracterizado, fundamentalmente, e para resumir nunha palabra, pola interdependencia. O esfarelamento das fronteiras económicas trouxo consigo a necesidade forzada de abandonar a visión unilateral no manobrar da política económica. Agora o que fan os nosos vecinos si nos debe importar, e se vemos lume no quinto piso do noso edificio non debemos pensar que a nós non nos vai afectar polo simple feito de vivirmos no primeiro. E claro, cando na toma de decisións na nosa vida individual xa non só dependemos de nós mesmos, senón que tamén temos que ter en conta o que fai a xente que nos arrodea, pois a cousa complícase, e non queda outra que atender á redución da nosa marxe de manobra. Se trocamos a palabras “nós” pola palabra “goberno”, quizais podamos entender un pouco mellor qué carallo está a pasar hoxe no mundo. Na economía máis contemporánea, a que nos tocou vivir (e nalgúns casos sufrir), si se cumpre o dito de que “se Estados Unidos estornuda, Europa constípase”. Éche ben certo, agora si que é ben certo, e se non que nolo digan co asunto das hipotecas subprime.

Escoitaba nun telexornal onte que ningunha institución, nin publica nin privada, agardaba un estancamento tan rápido da economía española, un deterioro tan veloz e agresivo, un parón tan relativamente forte na actividade económica xeral. Falo en xeral, porque logo cadaquén conta a feira como lle vai nela, e supoño que nos períodos de dificultades económicas haberá xente á que tamén lle vaia ben, de seguro. Malia todo, non sei vós, pero eu na xente da rúa non percibo sinais dunha alarma tan tan grande como debera haber se un repara devagar nos datos macroeconómicos que cada día saen á luz. Hai, iso si, unha conciencia de que a galiña dos ovos de ouro que foi até hai ben pouco a compraventa de pisos parou de vez, o negocio morreu de éxito, e agora terémonos que acostumar cada vez máis a escoitar palabras como “paro”, “descenso do consumo”, “caída do prezo da vivenda”, “inflación”. Palabras que non hai demasiado tempo se escoitaban acotío pero empregadas ao revés, para falar de “redución do desemprego”, “aumento do prezo da vivenda”, “superávit”, etc.

Creo sinceramente que non haberá verdadeira conciencia de crise até que ésta pete na nosa porta ou na dos nosos achegados, amigos, vecinos ou familiares. Lémbrame un pouco ao que pasaba na guerra de Vietnam e o que ocorre no actual Irak. No primeiro caso o rexeitamento á guerra acadou unha fortaleza tan grande que os Estados Unidos víronse na obriga de faceren o impensábel para eles cando decidiron a intervención armada en terra asiática: retirarse, desistir da guerra, ante a presión tan forte á que se viu sometido ao goberno USA do momento. Tal era a fortaleza dunha opinión pública que vía cómo os fillos da clase media yankee eran recrutados para iren loitar a unha guerra que acadou unhas proporcións tan descomunais e absurdas, onde miles de mozos morreron ou ficaron gravemente feridos. En troques, no caso de Irak o movemento de resistencia pacifista non acadou nos inicios da invasión á dimensión da loita pola retirada das terras vietnamitas. E todo porque quen arestora morre en Irak son en moitos casos inmigrantes ou fillos de inmigrantes hispanos, ou xente de cor negra. Colectivos que pouco importan ao norteamericano medio, mentres non afecte ao seu fillo WASP. Reparade cando saia algún militar de alto rango do exército dos Estados Unidos nos medios de comunicación: é sorprendente a cantidade de apelidos hispanos que se poden ler e escoitar. E namentres o conflito non afecte directamente aos fillos da clase media norteamericana, seguramente non escoitaremos unha opinión pública en bloque pedindo a saída de Irak do mesmo xeito que os seus pais pediron teimosamente a fin da barbarie en Vietnam.

E vos preguntaredes qué ten que ver isto de Vietnam ou Irak coa crise en España. Pois que polo de agora os grandes perdedores do deterioro económico están sendo os pagadores de hipotecas e os inmigrantes, que empregados en moitos casos na construción ou sectores clientes dela, comezaron hai uns meses a perder o seu traballo por mor do parón do sector. Creo que mentres afecte ao sector “invisíbel” da sociedade, ó da poboación inmigrante (a pesar de que cada vez son máis), ao que moito español non presta a máis mínima atención, non teremos realmente conciencia dos importantes problemas dos que adoece a economía española. Só será cando afecte directamente á nosa clase media (vía perda do emprego, conxelación salarial, etc.) cando nos decatemos realmente das eivas e feblezas da nosa base económica. Como ocorría na USA do tempo da guerra de Vietnam. Mais será nese intre cando de verdade podamos facer unha análise seria, se se quere descarnada, do que fixemos mal neste tempo, de quen o fixo mal, de quen puido facer máis, de quen se aproveitou, etc. E ollo, que é moi doado botar á culpa aos gobernos e non asumir as propias responsabilidades. Así non se avanza. Así non.

5 comentarios:

Julián dijo...

Bueno, bueno, hai moito tema que tratar aquí, pero adiviño que por ser este un limiar (así o pos no título) nos espera un serie de entretidos artigos acerca da crise global.

Tes razón no tema do cinismo. Primeiro, moito mercado libre, moito liberalismo de pacotilla, e agora teñen que ser os gobernos os que saquen as castañas do fogo. Non hai moito que o goberno británico (correxídeme se me equivoco) mercou un banco inglés para evitar que se afundise. Máis cercano é o seguinte caso: cando estoupou a burbulla inmobiliaria en España, non tardaron en saír á palestra empresarios (creo) dicindo que o goberno tería que ofrecer axudas para recuperarse da inminente crise. Indignante.

Neste país a crise de confianza a nivel mundial (provocado polas hipotecas subprime, a caída en desgraza dos biocombustibles e a alza/especulación co petróleo) súmase a crise da construcción, negocio impulsor da economía. Falando en términos técnicos, «vamos aviados» :P

Un sáudo.

Anónimo dijo...

Hola Charlie. Ya ves que a pesar de tu total descuido con el blog sigues contando con un público fiel que es capaz de perdonar estos largos periodos de ausencia, por lo cual espero que nos compenses más a menudo con tus siempre interesantes entradas.

El tema de la “crisis” era llamado a aparecer en este libre foro de discusión en uno u otro momento, ya no sólo por la tremenda actualidad del vocablo, sino también por el carácter económico de la noticia que nos anima a escribir sobre el fenómeno.

Antes de nada, quisiera señalar el enorme interés que esta situación despierta en mí, pues al no haber vivido nunca (desde que tengo uso de razón) una crisis económica general el “acontecimiento” me hace estar especialmente atento a todo lo que ocurre y de forma particular a la opinión de políticos, periodistas y autores de diversa índole del mundo académico.

Y ahora me centraré un poco en todo lo que abarca esta crisis (porque creo que en esto hay bastante confusión), para lo cual pienso dar tan sólo unas pinceladas generales sin realizar ningún examen sobre ninguna cuestión en concreto. Trataré en primer lugar de exponer brevemente los principales elementos que componen esta crisis, y seguidamente intentaré dilucidar de qué dirección podrían venir focalizadas las soluciones al problema o, más bien, qué puede hacerse de ahora en adelante para que la situación no se reproduzca en el futuro.

Nadie puede dudar que en el origen de esta crisis han tenido una influencia primordial un conjunto de factores que podríamos llamar exógenos, de entre los cuales cabe reseñar, en primer lugar, el impacto que sobre el sistema financiero han tenido las llamadas “subprime”, cuya consecuencia fundamental ha sido la de haber tambaleado la aparente solidez de los bancos de medio mundo y provocado el encarecimiento del dinero en la práctica totalidad de las economías desarrolladas.

Casi simultáneamente con lo anterior, y no sé si de forma conexa, se ha venido produciendo a lo largo del último año sobre todo un incremento “irracional” del precio de determinadas mercancías en los mercados internacionales, resumidas básicamente en dos categorías como son los carburantes y los alimentos.

Los efectos que sobre nuestras economías han desplegado los anteriores sucesos son por todos conocidos, y alguno de ellos ha podido influir decisivamente a generar la actual crisis del mercado inmobiliario español. Me refiero en este caso al incremento del coste del dinero, con efectos devastadores, primero en lo que se refiere a la consecución de préstamos por parte de unos agentes inmobiliarios demasiado acostumbrados al dinero barato y a la promesa de un periodo de bonanza ilimitado para sus negocios, y segundo en la mayor dificultad para los hipotecados de hacer frente a las obligaciones contraídas con su banco conjuntamente con el desaliento que la actual coyuntura ha producido seguramente sobre multitud de eventuales adquirentes de viviendas.

Expuestos los precedentes que con mayor o menor magnitud han provocado la crisis, toca presentar, de forma sucinta también, algunas propuestas que podrían ser útiles en orden a evitar que lo que está pasando reaparezca en un ciclo posterior.

Básicamente puede decirse que las hipotecas basura han sido el desencadenante principal de esta crisis. Según nuestro idolatrado Stiglitz, “los bancos estadounidenses [pero no solo] gestionaron mal el riesgo en una escala MONUMENTAL, y esto tuvo repercusiones mundiales” añadiendo que mientras tanto “los que dirigen estas instituciones se han ido con miles de millones de dólares como compensación” (esto lo pongo a modo de reproche "comunistoide"). De este modo se deduce fácilmente que las entidades crediticias (que no por ser crediticias merecen nuestro crédito) hicieron MAL su trabajo al evaluar incorrectamente el riesgo al que se estaban sometiendo, pero todavía lo hicieron PEOR los órganos encargados del control y de la supervisión de estas instituciones financieras. Casi estoy seguro de que el elevado grado de irresponsabilidad alcanzado tiene su origen en la vigencia de un sistema normativo que bien puede ser calificado de excesivamente laxo, o directamente insuficiente, en lo que se refiere al control de empresas tan importantes para nuestras economías como las entidades bancarias. Por tanto, para evitar que la situación pueda renacer en el futuro es necesario endurecer y ampliar las normas aplicables a los bancos y también a sus instituciones fiscalizadoras. Aunque esto no solucionará los problemas de liquidez actuales, debemos aprender esta lección para que nunca más pueda resurgir el problema del dinero caro por esta misma causa.

En cuanto al precio del petróleo y de los alimentos existe a día de hoy una discusión en el mundo académico acerca de si en la actual formación de los precios de ambas mercancías han podido influir en mayor magnitud los clásicos factores de oferta y demanda o si el elemento decisivo para explicar el portentoso crecimiento de los precios en el último año y medio viene dado en mayor amplitud por la actividad de los especuladores. Personalmente prefiero inclinarme a favor de la segunda opción, más fiable a mi entender para explicar aumentos de más del 100% en el precio del petróleo, por ejemplo, tan solo en el último año, si bien ha de apuntarse que voces tan autorizadas como la de Paul Krugman invitan a matizar el poder de los agentes de la especulación. En todo caso, de ser cierta mi premisa implicaría que los precios de artículos tan básicos como el trigo o la leche están siendo inflados por elementos ajenos al libre juego de oferta y demanda. Esto debería resultar suficiente para estimular una intervención en estos mercados que espantase a los especuladores hacia mercados donde no resulten tan molestos.

A nivel nacional, me temo que no hay muchas cosas que pueda hacer el Gobierno, salvo intentar aprender de los errores cometidos. Digo este referido sobre todo al error manifiesto que tanto los ejecutivos del PP y del PSOE han venido cometiendo durante la última década, pues ninguno de los dos ha procurado incentivos con los que conseguir un cambio en un modelo productivo excesivamente dependiente de la construcción. Más aún, la política económica de ambos partidos políticos ha parecido orientarse más a facilitar la expansión y el apogeo del sector, con las consecuencias actuales conocidas por todos.

Surge ahora la oportunidad, tras el estallido de la burbuja, de emprender acciones para llevar nuestro modelo productivo hacia cotas donde el valor añadido de nuestra producción se eleve en consonancia con las ENORMES oportunidades que este país ofrece, sin olvidar que los nuevos sectores líderes han de ser capaces de mejorar el bienestar de toda la sociedad, elemento que por cierto suelen olvidar los principales programas de política económica. Todo esto debe acompañarse de un conjunto de medidas sólidas para soportar los costes de ajuste que nuestra economía va a sufrir, para lo cual no encuentro en principio mayor problema en que se apliquen los mecanismos típicos de las fases bajistas del ciclo económico, cristalizados a través de inventivos fiscales varios y programas ambiciosos de gasto público.

Anónimo dijo...

Por cierto, coincido contigo en todo este tema del liberalismo de pacotilla (aunque es cierto que existen muchos liberales auténticos cuya oponión debe escucharse), y también en lo de las clases "invisibles" de la sociedad.

Felicidades por este limiar!

Iracundo dijo...
Este comentario ha sido eliminado por el autor.
Iracundo dijo...

Es una obviedad el que si algo no afecta a la gente suficiente será como si no existiese y que aquello que dicen que existe, de no afectar a quienes dicen que afecta, se tendrá por inexistente.

No niego que toda crisis comienza por afectar a todos esos que no tienen, a priori, un peso específico en la sociedad. Los menos favorecidos son siempre, o lo han sido, un "ejército de reserva" con el que antagonistas de toda época han amenazado el statu quo. Es normal por tanto que "los sin voz" estén siempre en los discursos de todo el mundo.

Aclarado lo anterior es necesario aclarar que en sociedades como la española no existe nada remotamente calificable como "lucha de clases". Tal concepto, peregrino de por sí, está completamente excluído en sociedades en los que las clases medias tienen una presencia tan notable como en la nuestra. Sugerir por mor de la crisis la necesidad, conveniencia o tragedia de una lucha de clases es un mero "deseo político" por cuanto tradicionalmente dicha lucha de clases ha sido conceptualizada como una fuente de "legitimidad política".

Por otra parte la apelación al ejemplo de Vietnam es chocante en el sentido que se hace. Lo es porque aquí se nos habla de que dicha guerra la sufrían las clases medias y se afirma que fueron éstas quienes detuvieron el conflicto. Y esto, a cualquiera que conozca mínimamente el contexto del conflicto de Vietnam y, sobre todo, la propaganda izquierdista de la época sabrá que las presuntas víctimas del mismo no eran "de clase media" ni se apeló a ellas. En la realidad se echaba mano, como ahora con Iraq, del viejo y extremadamente demagógico recurso de que quienes iban a luchar a Vietnam eran las minorías y los pobres. A los ricos o de clase media se les solía representar como a los cobardes que se quedaban en EEUU en la Guardia Nacional o eran enviados a "destinos de placer" en Europa o el Pacífico. Esa, y no otra, era la historia. Y fue en base a esa historia mediante la cual se emprendió, apelando de paso por supuesto a la idiosincrasia aislacionista estadounidense, el acoso y derribo de la política exterior de los EEUU desde dentro del mismo.

Y es que efectivamente quienes combatían en Vietnam eran mayoritariamente miembros de las "clases populares" y había una notable presencia de negros (en los conflictos anteriores a Vietnam la cháchara contracultural, por así llamarla, era curiosamente que no se incluía a los negros en las unidades de combate). Sucede en todos los ejércitos, sean mercenarios o no. Pero lo cierto es que incluso considerando el cambio social operado en EEUU para cuando tuvo lugar el conflicto de Vietnam se puede afirmar que dicha conflagración no fue, en términos de bajas de guerra, ni mucho menos una guerra tan brutal como se sugiere. Eso es obra de periodistas. Esos periodistas que no estuvieron en Corea (que fue una "guerra legal" porque por la época la URSS fue tan idiota como para "boicotear" el Consejo de Seguridad de la ONU en lugar de vetar y porque el veto chino por entonces aún estaba en manos de Chiang-kai-Shek: de lo contrario hubiese sido ilegal, injusta y todos esos otros adjetivos tan del gusto del público) y que estaban poco menos que militarizados en la segunda guerra mundial. No hay que extrañarse de esto porque es por esto por lo que el Vietcong y sus aliados del Norte utilizaban contra los norteamericanos, para empalarlos, trampas de bambú y no, pudiendo, minas antipersona. La guerra psicológica, la guerra de la propaganda. Esa guerra que convirtió a Vietnam en algo así como el apocalipsis de una generación cuando a penas murieron en ese rincón de Asia 58000 soldados. Una cifra que no llama tanto la atención si observamos que la guerra de Vietnam duró alrededor de ocho años, para los norteamericanos, y que sólo en el mes de Abril de 1945, por ejemplo, murieron casi de 11000 soldados norteamericanos en el teatro de operaciones occidental (con Alemania hundiéndose). ¿Alguien sugirió que había que detener la guerra? Y por cierto que en EEUU hubo, antes del suceso de Pearl Harbor, un enorme movimiento de masas en contra de cualquier clase de intervención en la Segunda Guerra Mundial. ¿Sería tal movimiento popular algo cosa de las clases medias? ¿De las bajas? ¿Las altas? ¿No será que la clase social poco importa en tales asuntos salvo para la demagogia?

En cuanto a la dichosa crisis económica debe decirse que cuando suceden estas cosas es lógico que los que ayer iban de neoliberales se vuelvan de repente keynesianos. Sin ir más lejos los ayer odiados empresarios de lo inmobiliario nos son presentados como aspirantes dignísimos a la subvención del Estado... Menos mal que Europa hace imposible que el gobierno puede hacer prácticas inflacionarias con la facilidad de antaño, la cosa se pondría mucho peor. Y es que, al contrario de lo que en este artículo se sugiere, el que las redes económicas se compliquen hasta el punto de "depender todos de todos" no es algo malo. No sólo no es malo sino que en esencia constituye una salvaguarda de nuestras libertad mucho mayor que cualquier constitución política. La "división del trabajo" es el fundamento del progreso social y debemos tratar de evitar en lo posible la melancolía global que nuestra progresiva toma de responsabilidades individuales nos inspira.

Es miedo a la libertad.