Un concerto de fado: música tamén para Galicia

Foi o pasado venres 14. Non tiña moito que facer pola tarde, e logo da voráxine imparábel dos exames destes dous últimos meses, agora que por fin podía descansar, non sabía moi ben qué facer. Non me apetecía facer nada en concreto, pero si facer algo, e como estaba só na casa e non tiña dispoñibilidade para chamar a algún amigo/a, dado que non tiña planeado nada, collín o xornal e botei un ollo na parte de programación cultural para ese día. E alí o vin. Ese venres remataba un ciclo que tiña moi boa pinta de concertos de fado (ou que polo menos tiñan como nó condutor o fado) no Teatro Colón, e pareceume unha opción ben interesante para pasar un bo rato escoitando un pouco de música dun estilo co que non estou nada familiarizado, pero que me chama profundamente a atención. Esa música tradicionalmente tristeira, nostálxica e melancólica a ballón, con letras que en moitos casos falan da soidade, do sentimento da tristura polo desamor, da distancia dos seres queridos.

O ciclo estaba composto por tres concertos. Os dous anteriores tiveran lugar a semana pasada, xoves e venres, mais como estiven doente foime imposíbel ir. O terceiro non o perdería. Curioso o que ocorreu co fado, hoxe símbolo case (ou sen o case) de identidade nacional de Portugal, como un estilo musical ou xénero, non sei cómo chamalo, que identifica este país perante o mundo. Curioso o do fado, un estilo que, según lin nalgures, comezou como unha música arrabaldeira, periférica no senso de non estar inserta no centro da música canónica en Portugal (canónica entendida no senso de “canon”, de música de referencia), unha música asociada ás clases baixas, populares, da sociedade portuguesa, que en moitos casos a empregaban como vía como reflectir as durezas e infortunios da súa vida, ou os seus sentimentos máis profundamente humanos. Pero pouco a pouco, grazas á laboura de xente como Amalia Rodrigues, este estilo foi gañando en recoñecemento social, cultural e musical, e hoxe xa un elemento indisolúbel da "alma cultural portuguesa", unha música culta escoitada por todas as clases sociais, traballada por grandes da canción do país irmán portugués, e que ten unha respetábel audiencia entre as chamadas “músicas do mundo” (esa etiqueta do world music onde cabe case que todo).

Ese venres o concerto era a cargo de Paulo de Carvalho. Soábame moito ese nome, mais non recordaba ter escoitado – polo menos conscientemente – nada de seu. Porén, este home ten a etiqueta de ser un dos compositores (ten feito cancións para moita xente, por exemplo, Dulce Pontes) e cantantes máis sonados de Portugal, e sobre el pesa unha anécdota que o fixo pasar, como el mesmo recoñece, involuntariamente á historia recente de Portugal: súa era a canción que soou na radio o 24 de abril de 1974 como sinal para que os militares demócratas saísen dos cuarteis e comezase a “Revolución dos Caraveis” o día seguinte. Esa canción era a preciosa “E depois do adeus”. O que non lembro é se a versión que se escoitoou pola radio era a cantada por el mesmo ou a interpretada creo que por Joao Afonso. Paréceme que é a segunda opción. Tanto ten.

O certo é que foi un concerto moi bonito, minimalista, íntimo, con só tres instrumentos, os tres instrumentos básicos para o fado, como o cantante lembrou para todos no comezo da actuación: piano, guitarra portuguesa e voz. Unha economía de medios que non lle restou fermosura á música, grazas á voz potente e sensíbel que Paulo de Carvalho atesoura, e ao bo traballo dos músicos que o acompañaban. O que distingue a Paulo de Carvalho é que el non é, propiamente, fadista, é “músico”, cunha traxectoria profesional duns corenta anos, que comezou no pop nos anos 60, e que gusta moito do fado, o que o levou a comezar a traballar nesa música, en parte como medio de dignificación do xénero. E todo isto nótase no seu xeito de entender o fado, dende a mistura, case a fusión. Por iso el, partindo case sempre de melodías ou, sobre todo, de letras de fado (nalgúns casos tradicionais digamos), constrúe fados misturando outros ritmos e músicas alleas á tradición máis clásica do fado, atrevéndose cunha mestizaxe que dá lugar a fados con ritmo latino, ou baladas que non soan a fado tradicional. E non o foi mal, aínda que, claro, para os non iniciados nese estilo musical, como é o meu caso, pode estrañar un pouco ir ver e escoitar un concerto de fado, agardando un fado máis puro, máis tradicional na música, e atoparse con que nalgúns treitos do concerto non pareza realmente fado o que se está a escoitar. Ou polo menos a min non mo parecía.

O máis emocionante eran sen dúbida os intres nos que o cantor se puña a interpretar algunha peza coa única axuda da súa voz, sen acompañamento instrumental. Unha voz potente, tenra e sensíbel mais chea de forza. A mágoa era que, pola propia acústica e a propia fonética un tanto pechada (para o meu gusto) do idioma portugués, as letras das cancións non se escoitaban moi ben, e non puiden entender ben todo o que cantaba, e foi unha mágoa, porque as letras eran en xeral bastante bonitas, en moitas casos poemas musicados que soaban bastante ben malia todo. A miña sorpresa chegou cando o home se puxo a cantar “a capela” un poema de Rosalía de Castro (dixo que o ten habitualmente no seu repertorio, que non foi que o aprendera para a actuación en Galicia), duro, magoante, precioso, sobre a temática da emigración, sobre a ausencia, a soidade dos familiares dos emigrados, sobre a soidade das “viúvas dos vivos” que marchan cara lonxe, sobre cómo esta terra viu marchar a milleiros de persoas, sobre cómo esta terra se desangrou en poboación durante anos e anos, sobre cómo esta terra sufriu as feridas do atraso, da falta de oportunidades, do subdesenvolvemento, da marxinación, do esquezo (como soa todo isto, por exemplo, a África) dun Estado español que moi pouco ollou para aquí, porque lle debía doer o pescozo se o xiraba para lembrarse algo desta terra que tanto viviu no desamparo.

Lembroume a necesidade do nacionalismo nesta terra, pero non me refiro ao nacionalismo como o entendemos hoxendía, en termos de BNG e Quintana e todo isto. Non. Lembroume o nacionalismo do primeiro terzo do século XX, tronzado, crebado polo levantamento fascista e guerra. Dese nacionalismo limpo, bonito, aberto, que comezou a mirar pola terra, que loitou pola dignificación do idioma e na nosa cultura, para tencionar facela universal, unha cultura máis de todas as que poboan a terra; que loitou por un xeito de entender Galicia e de tentar procurar solución aos problemas desta terra desde a propia terra - entendendo as nosas diferenzas e enriquecéndoas coas particularidades dos demais -, eses problemas para os que o aparato político-administrativo do Estado español nunca tiña tempo. Ese nacionalismo polo que moita xente pagou co exilio (Castelao, Luis Seoane), a morte (o caso de Alexandre Bóveda é o máis mítico), o silencio, o esquecemento (Otero Pedrayo perdeu a súa cátedra na Universidade de Santiago, aínda que pasado o tempo a recuperaría). Ese nacionalismo sen o cal non entenderíamos hoxe a nosa autonomía nin moitas cousas das que somos, con independencia de partidos políticos e de ideas (hai dous anos escoiteille a un voceiro do PP citar no Parlamento galego unhas verbas de Castelao tiradas do Sempre en Galiza!!).

E é que o fado tamén parece unha música feita para nós, para os galegos, unha música con alma tristeira, nostálxica e melancólica, coa que poderiamos chorar por todo o esquezo, soidade e desgraza que viviu a xente deste país, pero non, temos que ollar cara diante. Temos que crer nas nosas posibilidades, temos que querer a nosa cultura.

Bo concerto o de Paulo de Carvalho en definitiva. A raíz del comecei a escoitar máis cousas deste home, mais son todas cancións en estudo, e gustáronme máis as versións en concerto. Iso quere dicir algo.